Kısa Cevap
Serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetine ilişkin her tahsilat için serbest meslek makbuzu düzenlemek zorundadır (VUK 236). 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği uyarınca vergiden muaf olmayan serbest meslek erbabı bu makbuzu 1 Haziran 2020'den beri elektronik olarak, e-SMM şeklinde düzenliyor. Ciro sınırı yoktur. Yeni işe başlayanlar, işe başladıkları ayı izleyen 3. ayın sonuna kadar e-SMM uygulamasına geçmelidir.
Müşteri vergi kesintisi yapmakla sorumluysa brüt ücretten %20 gelir vergisi stopajı keser. Hizmet ayrıca KDV'ye tabidir ve oran çoğu meslekte %20'dir. Brüt ücret üzerinden %20 stopaj ve %20 KDV hesaplandığında müşteriden tahsil edilen tutar brüt ücrete eşit çıkar.
Kimler e-SMM Düzenler?
Avukat, serbest muhasebeci mali müşavir, hekim, diş hekimi, mimar, mühendis, danışman ve kendi nam ve hesabına çalışan diğer serbest meslek erbabı e-SMM düzenler. Tebliğe göre geçiş takvimi şöyleydi:
- 1 Şubat 2020 itibarıyla faaliyette olanlar: 1 Haziran 2020'ye kadar,
- 1 Şubat 2020 ve sonrasında işe başlayanlar: işe başladıkları ayı izleyen 3. ayın sonuna kadar.
Örneğin Nisan 2026'da faaliyete başlayan bir mali müşavir en geç Temmuz 2026 sonuna kadar uygulamaya dahil olmalıydı. Bu tarihten sonra kâğıt makbuz kullanılamaz. Matbu makbuz düzenlemek veya almak, e-SMM düzenlememekle aynı sonucu doğurur ve VUK 353/1 kapsamında özel usulsüzlük cezası gerektirir. Bu ceza 2026'da ilk tespitte belge başına en az 17.000 TL'dir.
e-SMM'de Bulunması Gereken Bilgiler
- Serbest meslek erbabının adı soyadı, vergi dairesi, VKN veya TCKN'si ve adresi,
- müşterinin adı soyadı veya unvanı ve adresi; vergi mükellefiyse vergi dairesi ve VKN/TCKN'si,
- düzenleme tarihi, saati ve dakikası ile belge numarası,
- alınan paranın miktarı; varsa vergi tevkifatı ve KDV tutarları ayrı ayrı gösterilir.
e-SMM, GİB'in portalı veya özel entegratör üzerinden düzenlenebilir. Müşterinin talebine göre elektronik ortamda ya da kâğıt çıktı olarak iletilir. Hekim POS cihazı kullanan hekimler ve veteriner hekimler bu cihazları yalnızca tahsilat için kullanabilir; tahsilattan sonra yine e-SMM düzenlenmesi gerekir.
Stopaj: Kim Keser, Oran Kaç?
GVK 94. maddeye göre serbest meslek ödemelerinden %20 oranında gelir vergisi kesilir. Telif kazançları gibi GVK 18. madde kapsamındaki ödemelerde oran %17'dir. Noterlere serbest meslek faaliyetleri nedeniyle yapılan ödemeler bu kapsam dışındadır. Kesintiyi müşteri yapar; ancak müşterinin vergi kesintisi yapmakla sorumlu olması gerekir. Kamu idareleri, şirketler ve kazancını gerçek usulde tespit eden tacir ve serbest meslek erbabı bu kapsamdadır. Bireysel müşterilerden stopaj kesilmez.
Kesilen vergiyi müşteri muhtasar ve prim hizmet beyannamesi ile beyan eder. Serbest meslek erbabı için bu kesinti bir ön ödemedir ve yıllık gelir vergisi beyannamesinde hesaplanan vergiden mahsup edilir. Diğer stopaj türleri için stopaj hesaplama rehberine bakabilirsiniz.
KDV Hesabı
Serbest meslek hizmetleri genel oran olan %20 KDV'ye tabidir. İstisnai durumlar karar listelerinde sayılmıştır. Hekimlerin ve sağlık kuruluşlarının teşhis ve tedavi hizmetleri %10'dur. Adli yardım kapsamındaki avukatlık hizmetleri ile aile, tüketici ve çocuk mahkemelerindeki davalar, vesayet işleri ve iş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk gibi sayılan avukatlık işleri de %10'dur. Oran listesinin tamamı için KDV oranları 2026 yazısına bakın.
Serbest meslek kazancında hem gelir vergisi hem KDV açısından esas olan tahsilattır. Makbuz para tahsil edildiğinde düzenlenir. İş bitmiş ama ücret henüz alınmamışsa makbuz da henüz düzenlenmez.
Örnek Hesaplar
Örnek 1: Brüt ücret üzerinden anlaşma
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Brüt ücret | 25.000 TL |
| Gelir vergisi stopajı (%20) | - 5.000 TL |
| KDV (%20) | + 5.000 TL |
| Müşteriden tahsil edilecek | 25.000 TL |
Müşteri şirket 25.000 TL'yi gider yazar, 5.000 TL KDV'yi indirim konusu yapar ve 5.000 TL stopajı muhtasar beyannameyle öder. Serbest meslek erbabının hesabına 25.000 TL girer. Bunun 5.000 TL'si KDV olarak beyan edilecektir.
Örnek 2: Netten brüte
Danışman, KDV hariç ve stopaj sonrası eline 40.000 TL geçmesini istiyor. Brüt ücret 40.000 / 0,80 = 50.000 TL olur. Stopaj 50.000 × %20 = 10.000 TL, KDV 50.000 × %20 = 10.000 TL'dir. Müşteriden tahsil edilecek tutar 50.000 - 10.000 + 10.000 = 50.000 TL'dir.
Karşılaştırma tablosu
| Senaryo | Brüt | Stopaj | KDV | Tahsil edilen |
|---|---|---|---|---|
| Şirkete verilen hizmet, brüt üzerinden anlaşma | 25.000 TL | 5.000 TL | 5.000 TL | 25.000 TL |
| Şirkete verilen hizmet, net 40.000 TL üzerinden anlaşma | 50.000 TL | 10.000 TL | 10.000 TL | 50.000 TL |
| Bireysel müşteri (stopaj sorumlusu değil) | 10.000 TL | - | 2.000 TL | 12.000 TL |
| Hekim muayenesi, bireysel hasta (%10 KDV) | 3.000 TL | - | 300 TL | 3.300 TL |
Örnek 3: KDV tevkifatı da varsa
Hizmet, alıcının durumuna ve hizmetin türüne göre KDV tevkifatı kapsamına girebilir. Örneğin belirlenmiş alıcılara verilen etüt, plan-proje, danışmanlık ve denetim hizmetlerinde 9/10 tevkifat uygulanır. Böyle bir durumda hesap şöyle olur:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Brüt ücret | 100.000 TL |
| Gelir vergisi stopajı (%20) | - 20.000 TL |
| Hesaplanan KDV (%20) | 20.000 TL |
| Alıcının tevkif ettiği KDV (9/10) | 18.000 TL |
| Serbest meslek erbabına ödenen KDV (1/10) | + 2.000 TL |
| Tahsil edilecek | 82.000 TL |
Tevkif edilen 18.000 TL KDV'yi alıcı 2 No.lu KDV beyannamesiyle beyan eder. Serbest meslek erbabı kendi KDV beyannamesinde tevkifatlı işlemi ayrıca gösterir. Tevkifat kapsamı için KDV tevkifat oranları yazısına bakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Bireysel müşteriye stopajlı makbuz kesmek: Vergi kesintisi yapmakla sorumlu olmayan bir kişiden stopaj kesilmez. Makbuz brüt ücret artı KDV olarak düzenlenir.
- Avans tahsilatında makbuzu ertelemek: Makbuz yükümlülüğü her türlü tahsilat için doğar; iş henüz bitmemiş olsa da alınan avans için e-SMM düzenlenir.
- Stopaj ve KDV'yi aynı tabana uygulamayı unutmak: İkisi de brüt ücret üzerinden hesaplanır. KDV dahil tutardan stopaj hesaplanmaz.
- Serbest meslek işi için fatura kesmek: Serbest meslek faaliyetinde düzenlenecek belge e-SMM'dir.
Pratik Notlar
- Müşteri bilgisini doğru seçin: Hizmeti bir şirket alıyorsa makbuz şirket unvanı ve VKN ile düzenlenir. Şirket ortağının şahsi adına kesilen makbuz, şirketin gider ve KDV indirimi açısından sorun yaratır.
- Stopaj mutabakatı yapın: Yıl içinde kesilen stopajlar yıllık beyannamede mahsup edilir. Mahsup edilen tutarın müşterilerin muhtasar beyannamelerinde bildirdiği tutarla uyumlu olması gerekir. Dönem sonunda makbuz listenizi müşteri bazında kontrol etmek, beyan aşamasındaki uyumsuzlukları önler.
- KDV beyanını tahsilata göre yapın: Ay içinde düzenlenen e-SMM'lerdeki KDV, o ayın KDV beyannamesine girer.
KDV, muhtasar ve geçici vergi tarihlerini vergi takviminden takip etmek için Mali Ajanda'yı kullanabilirsiniz.