Kısa Cevap
Bilanço esasındaki işletmeler, 31 Aralık 2026 itibarıyla yabancı para kasası, banka hesapları, alacak ve borçlarını VUK 280. maddeye göre değerler. Uygulamada efektif yabancı paralar TCMB efektif alış kuru, diğer dövizli kalemler (alacaklar ve borçlar dahil) TCMB döviz alış kuru ile değerlenir. TCMB'nin kur ilan etmediği para birimleri için Bakanlık her yıl ayrı bir tebliğ yayımlar; 2025 yıl sonu için bu, 24 Ocak 2026'da yayımlanan 590 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği oldu. Kur artışından doğan kârlar 646 Kambiyo Kârları, zararlar 656 Kambiyo Zararları hesabına yazılır ve birbirine mahsup edilmez.
VUK 280 Ne Diyor?
Vergi Usul Kanunu 280. maddeye göre yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayicinin oluşmasında muvazaa olduğu anlaşılırsa rayiç yerine alış bedeli esas alınır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa değerlemede kullanılacak kuru Bakanlık belirler. Maddenin üçüncü fıkrası bu hükmü yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacak ve borçlara da uygular; vadesi gelmemiş senede bağlı alacak ve borçlar ayrıca reeskont hükümlerine (VUK 281 ve 285) göre değerleme günü değerine indirgenebilir.
Türkiye'de işleyen bir döviz borsası bulunmadığından uygulamada Bakanlığın ilan ettiği kurlar ve TCMB kurları kullanılır. 590 Sıra No.lu Tebliğ bu çerçeveyi açıkça yazdı: değerleme günü için Bakanlıkça kur ilan edilmemişse TCMB'nin ilan ettiği kurlar esas alınır; efektif cinsinden yabancı paralarda efektif alış, döviz cinsinden yabancı paralarda döviz alış kuru uygulanır. Bankalar ise TCMB esaslarına göre belirleyip fiilen uyguladıkları alış kurlarını kullanır.
Hangi Kalem Hangi Kurla Değerlenir?
| Kalem | Uygulanacak kur | Dayanak |
|---|---|---|
| Döviz kasası (efektif) | TCMB efektif alış kuru | VUK 280; yıllık kur tebliği |
| Döviz tevdiat hesabı (banka) | TCMB döviz alış kuru | VUK 280; yıllık kur tebliği |
| Dövizli alacaklar (alıcılar, verilen avanslar vb.) | TCMB döviz alış kuru | VUK 280/3 |
| Dövizli borçlar (satıcılar, krediler vb.) | TCMB döviz alış kuru | VUK 280/3, 285 |
| TCMB'nin kur ilan etmediği para birimleri | Bakanlıkça ilan edilen kur | VUK 280/2; 2025 için VUK Genel Tebliği Sıra No: 590 |
| Altın, gümüş gibi kıymetli madenler | Borsa rayici | VUK 274/A (7524 sayılı Kanunla eklendi) |
Dikkat: Vergi uygulamasında borçlar da döviz alış kuruyla değerlenir. Ticari teamülde veya TFRS raporlamasında farklı kur kullanılması, vergi matrahının tespitinde bu kuralı değiştirmez. 2026 yıl sonu için borsada rayici olmayan paralara ilişkin tebliğin, önceki yıllarda olduğu gibi Ocak 2027'de yayımlanması beklenir; bu tür para birimi kullanıyorsanız kapanışı o tebliğe göre kesinleştirin.
Örnek Hesap
Aşağıdaki örnekte 31 Aralık 2026 kurları varsayımsaldır; gerçek değerlemede TCMB'nin ilan ettiği kurlar kullanılmalıdır. Bir ithalat-ihracat şirketinin yıl sonu dövizli kalemleri şöyle olsun:
| Kalem | Döviz tutarı | Kayıtlı kur | Kayıtlı TL | Değerleme kuru (varsayım) | Değerlenmiş TL | Fark |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Döviz kasası | 5.000 USD | 41,50 | 207.500 | 43,20 (efektif alış) | 216.000 | +8.500 (646) |
| Banka | 20.000 EUR | 48,00 | 960.000 | 50,10 (döviz alış) | 1.002.000 | +42.000 (646) |
| Alıcılar | 10.000 USD | 41,00 | 410.000 | 43,25 (döviz alış) | 432.500 | +22.500 (646) |
| Satıcılar (borç) | 30.000 EUR | 47,80 | 1.434.000 | 50,10 (döviz alış) | 1.503.000 | −69.000 (656) |
Kontrol: 5.000 × 43,20 = 216.000; 20.000 × 50,10 = 1.002.000; 10.000 × 43,25 = 432.500; 30.000 × 50,10 = 1.503.000. Toplam kambiyo kârı 8.500 + 42.000 + 22.500 = 73.000 TL, kambiyo zararı 69.000 TL. Net etki +4.000 TL olsa da iki tutar ayrı hesaplarda izlenir.
Yevmiye kayıtları
- 101 Döviz Kasası (B) 8.500 / 646 Kambiyo Kârları (A) 8.500
- 102 Bankalar (B) 42.000 / 646 Kambiyo Kârları (A) 42.000
- 120 Alıcılar (B) 22.500 / 646 Kambiyo Kârları (A) 22.500
- 656 Kambiyo Zararları (B) 69.000 / 320 Satıcılar (A) 69.000
Kasa hesabını 100 altında alt hesapla izleyen işletmeler ilk kaydı o alt hesap üzerinden yapar. Değerleme farkı gerçekleşmemiş bir farktır; bu nedenle bu kayıtlar için fatura düzenlenmez ve KDV hesaplanmaz. Fatura ve KDV konusu, alacak tahsil edildiğinde veya borç ödendiğinde ortaya çıkan gerçekleşmiş kur farkı için gündeme gelir.
Geçici Vergi Dönemlerinde Değerleme
Geçici vergi matrahı da VUK'un değerleme hükümleri uygulanarak hesaplanır. Bu nedenle dövizli kalemler 31 Mart, 30 Haziran ve 30 Eylül itibarıyla da aynı kurallarla değerlenir. Geçici dönem değerlemeleri defterlere işlendiyse yıl sonu değerlemesi 30 Eylül'deki değerlenmiş tutardan devam eder; işlenmediyse fark doğrudan kayıtlı tutar ile 31 Aralık değeri arasında hesaplanır. Her iki yöntemde de 2026'ya ait kur farkının tamamı yıllık kazanca girer.
İşletme Hesabı Esasında Durum
İşletme hesabı esasında envanter ve bilanço çıkarılmaz; gelir ve gider esas olarak tahsil ve ödeme ile ilişkilendirilir. Bu yüzden dövizli alacak veya borcun tahsil ya da ödeme anındaki kur farkı, o andaki işlemle birlikte kayda girer. Dönem sonunda döviz kasası ve banka hesaplarının değerlenip değerlenmeyeceği konusunda kaynaklarda farklı görüşler bulunuyor. Bazı yorumlar bu mükelleflerin de yabancı para kasa ve banka bakiyelerini dönem sonunda TCMB kuruyla değerlemesi gerektiğini savunuyor. İşletme hesabında önemli döviz bakiyesi taşıyorsanız uygulamayı mali müşavirinizle netleştirin ve yıllar arasında tutarlı yöntem izleyin.
Finansman Gider Kısıtlaması ile İlişki
Yabancı kaynakları özkaynağını aşan işletmelerde, yatırımın maliyetine eklenenler hariç finansman giderleri kısıtlama kapsamına girer ve kur farkı zararları bu giderlerin içinde yer alır. Kısıtlama hesabında yalnızca aynı kaynaktan (ör. aynı döviz kredisinden) doğan kur farkı gelir ve giderleri netleştirilebilir; döviz mevduatının kur kârı, kredinin kur zararından düşülemez. Ayrıntı için finansman gider kısıtlaması rehberine bakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Borçları döviz satış kuruyla değerlemek: Vergi uygulamasında dövizli borçlar da döviz alış kuruyla değerlenir.
- Döviz kasasını döviz alış kuruyla değerlemek: Nakit (efektif) yabancı para için efektif alış kuru kullanılır.
- 646 ve 656'yı netleştirmek: Kârlar ve zararlar muhasebede ayrı hesaplarda izlenir. Finansman gider kısıtlamasında bile yalnızca aynı kaynağa ait kur farkları netleştirilebilir.
- Değerleme farkı için fatura kesmek: Gerçekleşmemiş kur farkı fatura ve KDV konusu değildir.
- Kıymetli madenleri döviz gibi değerlemek: Altın ve gümüş 7524 sayılı Kanunla eklenen VUK 274/A uyarınca borsa rayiciyle değerlenir.
- Kasa bakiyesini kontrol etmeden değerlemek: Kayıtlarda olup fiilen bulunmayan dövize kur farkı yazmak, şişkin kasa sorununu büyütür.
İlgili Rehberler
Vadeli dövizli senetler için reeskont hesaplama, kasa bakiyesi sorunları için kasa hesabı yüksek bakiye, stok tarafı için yıl sonu stok sayımı ve tüm kapanış adımları için yıl sonu mali hazırlık yazılarına göz atın.
Kaynaklar: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 274/A, 280, 281 ve 285; Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 590) (RG 24.01.2026, 33147); 7524 sayılı Kanun; 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Tek Düzen Hesap Planı).