Kısa Cevap
Bilanço esasına göre defter tutan işletmeler, 2026 hesap dönemi için 31 Aralık 2026 bilanço günü itibarıyla stoklarını fiilen sayar, değerler ve envanter defterine kaydeder (VUK md. 185–186). Sayımda çıkan farklar önce 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları veya 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabına alınır; nedeni bulunamazsa dönem sonunda 689 veya 679 hesabına aktarılır. Satış fiyatı maliyetin %10 ve daha fazla altına düşen emtia VUK 274'e göre emsal bedelle, bozulan veya hasar gören mallar VUK 278'e göre emsal bedelle değerlenebilir.
Envanter ile İlgili VUK Hükümleri
Envanter, Vergi Usul Kanunu'nda hem bir işlem (envanter çıkarmak) hem de bu işlemin sonucunun yazıldığı defter olarak düzenlenir. Yıl sonu sayımında bilinmesi gereken maddeler şunlar:
| VUK maddesi | Ne söyler? | Yıl sonunda pratik anlamı |
|---|---|---|
| Md. 185 | Envanter ve bilanço her hesap döneminin sonunda envanter defterine kaydedilir; bu tarihe "bilanço günü" denir. | Takvim yılı kullananlar için bilanço günü 31 Aralık 2026. |
| Md. 186 | Envanter çıkarmak; bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin ve müfredatlı tespit etmektir. | Fiili sayım zorunlu; tartılması veya sayılması mutat olmayan mallar tahminen tespit edilebilir. |
| Md. 188 | Büyük işletmeler envanteri listeler halinde çıkarabilir; listeler numaralanır, tarihlenir, sayımı yapan ile işletme sahibi tarafından imzalanır ve defter gibi saklanır. | Sayım listeleri imzalı ve saklanabilir olmalı; özeti envanter defterine geçirilir. |
| Md. 190 | Büyük mağazalar ve eczaneler emtia envanterini üç yılda bir çıkarabilir; arada hesaben mevcut kaydedilir. | İstisnai bir kolaylık; diğer işletmeler her yıl sayım yapar. |
Envanter defteri, yevmiye ve büyük defterden ayrı bir defterdir. Yevmiye ve büyük defterini e-Defter olarak tutan işletmeler de envanter kaydını ayrıca yapmak zorundadır; envanter defterini kâğıt ortamda tutanlar açılış onayı sürelerini kaçırmamalıdır.
Sayım Nasıl Planlanır?
Kanun sayımın yöntemini ayrıntılı düzenlemez; "kesin ve müfredatlı tespit" ister. Bu yüzden ispat gücü yüksek bir sayım düzeni kurmak işletmenin yararınadır. Uygulamada şu adımlar izlenir:
- Sayım tarihi ve kesim saati: Sayım 31 Aralık mesai bitiminde ya da hemen sonrasında yapılır. Sayım sırasında mal giriş-çıkışı durdurulur veya ayrı bir listeye yazılır.
- Belge kesimi: Son alış ve satış faturaları, irsaliyeler ve iade belgeleri sayım öncesinde sisteme işlenir. Yolda olan mallar (139 hesabı veya ilgili hesap) ayrıca listelenir.
- Sayım ekibi: En az iki kişi sayar; biri sayarken diğeri yazar. Mümkünse depo sorumlusu dışında bir kişi kontrol eder.
- Sayım tutanağı: Her mal için stok kodu, adı, birimi, sayılan miktar, lokasyon, sayan ve kontrol eden kişinin adı-imzası yazılır. Hasarlı, son kullanma tarihi geçmiş veya hareketsiz mallar ayrı işaretlenir.
- Karşılaştırma: Sayım miktarı stok kartlarıyla karşılaştırılır, farklar için ikinci sayım yapılır.
- Değerleme ve kayıt: Miktarlar VUK değerleme hükümlerine göre tutara çevrilir, farklar muhasebeleştirilir, envanter defterine işlenir.
Emanet mallar (başkasına ait olup depoda duran) işletmenin stokuna eklenmez; işletmeye ait olup başka yerde bulunan mallar ise envantere dahil edilir.
Sayım Farklarının Muhasebesi
Tek Düzen Hesap Planı, sayım farkları için iki geçici hesap öngörür. Farkın nedeni araştırılırken bu hesaplar kullanılır, dönem sonuna kadar netleştirilir:
| Durum | Geçici kayıt | Nedeni bulunursa | Nedeni bulunamazsa (dönem sonu) |
|---|---|---|---|
| Sayım noksanı (fiili < kayıtlı) | 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları (B) / 153 Ticari Mallar (A) | İlgili hesaba aktarılır (ör. faturası kesilmemiş satış, iade, kayıt hatası) | 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar (B) / 197 (A); vergi açısından KKEG riski |
| Sayım fazlası (fiili > kayıtlı) | 153 Ticari Mallar (B) / 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları (A) | İlgili hesaba aktarılır (ör. kaydı unutulan alış) | 397 (B) / 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar (A); vergiye tabi gelir |
Örnek kayıt
Bir toptancının stok kartına göre A ürününden 1.000 adet var; birim maliyet 50 TL, kayıtlı değer 50.000 TL. 31 Aralık sayımında 980 adet bulunuyor. B ürününde ise kayıtlarda olmayan 15 adet (birim maliyet 40 TL) çıkıyor.
- A ürünü noksanı: 20 adet × 50 TL = 1.000 TL
- B ürünü fazlası: 15 adet × 40 TL = 600 TL
Sayım günü: 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları borç 1.000 / 153 Ticari Mallar alacak 1.000. Ayrıca 153 Ticari Mallar borç 600 / 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları alacak 600.
Araştırma sonrası: B ürünü fazlasının Aralık'ta gelen ama faturası işlenmemiş bir alıştan kaynaklandığı anlaşıldı diyelim. Fatura kaydedilince fazla ortadan kalkar: 397 borç 600 / ilgili hesap alacak 600 şeklinde düzeltilir. A ürünü noksanının nedeni ise bulunamadı: 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar borç 1.000 / 197 alacak 1.000. Bu 1.000 TL beyannamede kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınır.
Belgesiz noksanlık, vergi incelemesinde kayıt dışı satış olarak da değerlendirilebilir. Ayrıca kaybolan veya zayi olan mallara ait daha önce indirilen KDV'nin KDV Kanunu 30/c hükmü çerçevesinde düzeltilmesi gerekir. Hırsızlık, afet gibi durumlarda polis tutanağı, ekspertiz raporu gibi belgeler noksanlığın gerekçesini ispat eder.
Değer Düşüklüğü: VUK 274, 278 ve 278/A
Ekonomik değer kaybı — VUK 274
Emtia kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir. Ancak değerleme gününde satış bedelleri maliyete göre %10 ve daha fazla düşükse mükellef emsal bedeli uygulayabilir. Bu durumda 267. maddedeki ikinci sıra (maliyet + kâr ilavesi) kullanılamaz; birinci sıra (ortalama satış fiyatı) veya üçüncü sıra (takdir komisyonu) uygulanır. Ortalama satış fiyatı esası için değerleme ayında veya önceki iki ayda satış yapılmış olması ve aylık satış miktarının değerlenecek miktarın %25'inden az olmaması gerekir.
Örnek: 500 adet ürünün birim maliyeti 200 TL, kayıtlı değeri 100.000 TL. Aralık ayında aynı üründen 150 adet, ortalama 170 TL'den satıldı. Satış fiyatı maliyetin (200 − 170) / 200 = %15 altında; %10 eşiği aşıldı. Aylık satış (150) / stok (500) = %30, yani %25 şartı da sağlanıyor. Emsal bedel: 500 × 170 = 85.000 TL. Değer düşüklüğü 100.000 − 85.000 = 15.000 TL. Kayıt: 654 Karşılık Giderleri borç 15.000 / 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı alacak 15.000.
Fiziksel değer kaybı — VUK 278
Yangın, deprem, su baskını gibi afetler ya da bozulma, çürüme, kırılma, çatlama, paslanma nedeniyle değeri önemli ölçüde azalan emtia ile hurda, döküntü ve ıskartalar emsal bedelle değerlenir. Bu mallarda çoğu zaman piyasada emsal satış olmadığından takdir komisyonu yoluna gidilir. Takdir sonucuna karşı vergi mahkemesinde dava açma hakkı saklıdır.
İmha edilecek mallar — VUK 278/A
Bozulma veya son kullanma tarihinin geçmesi nedeniyle imha işlemleri süreklilik gösteren mükellefler, Bakanlığa başvurarak belirlenen imha oranı içinde kalan malların emsal bedelinin sıfır kabul edilmesini sağlayabilir. Tek seferlik imhalarda bu madde değil, genel değerleme ve takdir hükümleri uygulanır.
Fire Nasıl Ele Alınır?
Üretim, depolama veya taşıma sırasında doğal olarak oluşan normal fire, maliyetin bir parçasıdır ve sayım farkı gibi olağandışı gider sayılmaz. Bunun için fire oranının sektör teamülüne, teknik verilere veya ekspertiz raporlarına dayanması gerekir. Normal oranı aşan kayıplar ise sayım noksanı gibi ele alınır; gerekçesi belgelenemezse gider kabul edilmeme riski taşır.
Sık Yapılan Hatalar
- Sayımı yapmadan stok kartındaki rakamı envantere yazmak: VUK 186 fiili tespit ister. İncelemede sayım belgesi yoksa envanterin güvenilirliği sorgulanır.
- 197 ve 397 hesaplarını yıl sonunda açık bırakmak: Bu hesaplar geçicidir; bilançoda bakiye vermemelidir.
- Noksanlığı fazlalıkla mahsup etmek: Farklı mallardaki noksan ve fazlalar ayrı ayrı izlenir; birbiriyle netleştirilmez.
- %10 eşiğini kontrol etmeden değer düşüklüğü ayırmak: VUK 274 şartı sağlanmadan ayrılan karşılık KKEG olur.
- Bozuk malı belgesiz imha etmek: İmha tutanağı ve ilgili belgeler olmadan stoktan çıkarılan mal, noksan gibi değerlendirilebilir.
İlgili Rehberler
Yıl sonu kapanış sırasının tamamı için yıl sonu mali hazırlık rehberine, dövizli kalemler için yıl sonu kur değerlemesi yazısına, gider kabul edilmeyen kalemler için KKEG listesine ve hesap kodları için Tek Düzen Hesap Planı rehberine bakabilirsiniz.
Kaynaklar: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu md. 185, 186, 188, 190, 267, 274, 278 ve 278/A; 3065 sayılı KDV Kanunu md. 30/c; 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Tek Düzen Hesap Planı).