Tek Cümlelik Fark
Muavin defter detaydır, mizan özettir. Muavin tek bir hesabın tüm hareketlerini fiş fiş gösterir; mizan tüm hesapların borç toplamı, alacak toplamı ve bakiyesini tek sayfada listeler.
Muavin Defter Nedir?
Muavin defter (yardımcı defter), büyük defterdeki bir ana hesabın alt kırılımlarını ve her hareketin detayını gösteren dökümdür. Örneğin 120 Alıcılar ana hesabının altında her müşteri için ayrı bir alt hesap açılır (120.01, 120.02 ...) ve her birinin muavin dökümü ayrı alınabilir.
Bir muavin dökümünde şunlar bulunur:
- Tarih ve fiş numarası
- Açıklama (fatura no, tahsilat, virman vb.)
- Borç tutarı / Alacak tutarı
- Yürüyen bakiye
Mizan Nedir?
Mizan, belirli bir tarih itibarıyla tüm hesapların toplamlarını ve bakiyelerini gösteren kontrol tablosudur. Her satır bir hesap kodudur ve şu sütunları içerir:
- Hesap kodu ve adı
- Borç toplamı / Alacak toplamı
- Borç bakiyesi / Alacak bakiyesi
Mizanın temel işlevi çift taraflı kayıt sisteminin kontrolüdür: borç toplamı ile alacak toplamı birbirine eşit olmalıdır. Eşit değilse kayıtlarda hata var demektir.
Yan Yana Karşılaştırma
| Kriter | Muavin Defter | Mizan |
|---|---|---|
| Kapsam | Tek hesap (veya alt hesap) | Tüm hesaplar |
| Ayrıntı düzeyi | Hareket bazlı (her fiş ayrı satır) | Toplam bazlı (hesap başına tek satır) |
| Soruya cevabı | "Bu bakiye nasıl oluştu?" | "Hangi hesabın bakiyesi ne?" |
| Kullanım alanı | Cari mutabakat, hata arama, müşteri sorgusu | Dönem kontrolü, bilanço/gelir tablosu hazırlığı |
| Sayfa sayısı | Hareket sayısına göre uzun | Genellikle birkaç sayfa |
Örnekle Anlatım
Bir müşterinin (120.01 ABC Ltd.) dönem sonu bakiyesi 85.000 TL borç olsun.
Mizanda göreceğiniz tek satır şudur:
| Hesap | Borç Toplamı | Alacak Toplamı | Bakiye |
|---|---|---|---|
| 120.01 ABC Ltd. | 310.000 | 225.000 | 85.000 (B) |
Muavinde ise aynı bakiyenin nasıl oluştuğunu görürsünüz:
| Tarih | Açıklama | Borç | Alacak | Bakiye |
|---|---|---|---|---|
| 05.01.2026 | Satış faturası A-1024 | 120.000 | - | 120.000 |
| 18.02.2026 | Banka tahsilatı | - | 100.000 | 20.000 |
| 09.03.2026 | Satış faturası A-1187 | 190.000 | - | 210.000 |
| 27.04.2026 | Çek tahsilatı | - | 125.000 | 85.000 |
Yani mizan "ne kadar" sorusuna, muavin "neden" sorusuna cevap verir.
Mizan Tutmuyorsa Muavinden Nasıl Bulunur?
- Farkı hesaplayın. Borç toplamı eksi alacak toplamı. Fark tek bir tutarsa genellikle tek taraflı kayıt vardır.
- Fark tutarını arayın. Farkın yarısı bir hesapta görünüyorsa, kayıt yanlış tarafa yazılmış olabilir (borç yerine alacak).
- Hesap grubunu daraltın. Mizanda hesap gruplarının alt toplamlarını karşılaştırarak farkın hangi grupta olduğunu bulun.
- Muavine inin. Şüpheli hesabın muavin dökümünü alıp fiş numaralarını takip edin. En sık bulunan hatalar: aynı fişin iki kez kaydı, yanlış hesap kodu, virgül/rakam hatası.
- Fiş bazlı kontrol. Muhasebe programlarının "dengesiz fiş" raporu, tek taraflı kalmış kayıtları doğrudan listeler.
Hangisi Ne Zaman Kullanılır?
- Cari mutabakatta muavin. Karşı tarafa gönderilen mutabakat mektubunun dayanağı ilgili cari hesabın muavin dökümüdür. Ayrıntı için cari hesap mutabakatı yazımıza bakın.
- Bilanço ve gelir tablosu hazırlığında mizan. Mali tablolar mizandaki bakiyelerden üretilir.
- Müşteri sorusunda muavin. "Ben bu parayı ödemiştim" diyen müşteriye gösterilecek belge muavin dökümüdür.
- Beyanname öncesi kontrolde mizan. KDV, muhtasar ve geçici vergi öncesinde mizan üzerinden hesap bazlı kontrol yapılır.
Defter-i Kebir ile İlişkisi
Sıralama şöyledir: yevmiye defteri (kayıtların tarih sırasıyla girildiği yer) → defter-i kebir (kayıtların hesap bazında toplandığı yer) → mizan (defter-i kebir bakiyelerinin özeti). Muavin defter ise defter-i kebirin alt kırılımıdır. Konunun devamı için defter-i kebir nedir ve muavin defter nedir yazılarımıza bakabilirsiniz.